“پژمردگی فوزاریومی نخود: علت، علائم و راهکارهای مؤثر کنترل (Fusarium wilt of chickpea)”
مقدمه
پژمردگی فوزاریومی نخود یکی از مهمترین بیماریهای قارچی این محصول است که در بسیاری از مناطق کشت نخود جهان و ایران گزارش شده و میتواند خسارتهای قابلتوجهی به عملکرد وارد کند. این بیماری بهویژه در مناطق با آبوهوای گرم و نیمهخشک شایع است و معمولاً از مراحل ابتدایی رشد گیاه تا انتهای فصل کشت، بوتهها را تحت تأثیر قرار میدهد.
ویژگی خطرناک این بیماری، ماندگاری طولانی عامل آن در خاک و توانایی آلودگی گیاه از طریق بذر یا خاک آلوده است. به همین دلیل حتی در صورت عدم کشت نخود برای چند سال، قارچ عامل بیماری میتواند در خاک زنده بماند و در کشتهای بعدی مجدداً فعال شود.
علائم این بیماری معمولاً بهصورت زردی و پژمردگی برگها از پایین به بالا ظاهر میشود و در نهایت باعث خشکشدن کامل گیاه میگردد. به دلیل مسدود شدن آوندهای گیاه توسط قارچ، انتقال آب و مواد غذایی مختل شده و گیاه توان ادامه رشد را از دست میدهد.
پژمردگی فوزاریومی نخود علاوه بر کاهش کمی محصول، کیفیت بذر تولیدی را نیز کاهش میدهد و در صورت شیوع شدید، میتواند باعث نابودی بخش بزرگی از مزرعه شود.
عامل بیماری
عامل بیماری پژمردگی فوزاریومی نخود، قارچی است با نام علمی:
Fusarium oxysporum f. sp. ciceris
ویژگیهای مهم عامل بیماری
1. تخصص میزبانی
این فرم اختصاصی (forma specialis) فقط نخود (Cicer arietinum) را آلوده میکند و به گیاهان دیگر حمله نمیکند.
2. ماهیت خاکزاد و بذرزاد
قارچ میتواند هم از طریق خاک آلوده و هم از طریق بذر آلوده به مزرعه منتقل شود.
3. بقای طولانی در خاک
به صورت کلامیدوسپور (ساختارهای ضخیمپوست و مقاوم) در خاک و بقایای گیاهی سالها زنده میماند (معمولاً ۵ تا ۶ سال).
4. ورود به گیاه
قارچ از طریق ریشه وارد گیاه شده و به آوندهای چوبی (زایلم) میرسد.
با تولید آنزیمها و سموم، باعث تخریب دیواره سلولی و مسدود شدن آوندها میشود.
5. انتشار
از طریق بذر آلوده، بقایای آلوده در خاک، آب آبیاری، ادوات کشاورزی و حتی با باد (روی ذرات خاک) میتواند منتقل شود.
6. گونهها و نژادها
چندین نژاد (Race) از این قارچ وجود دارد که از نظر شدت بیماریزایی و علائم کمی متفاوت هستند.
شرایط مناسب برای شیوع بیماری
1. دما
قارچ در بازه ۲۵ تا ۳۰ درجه سانتیگراد بیشترین فعالیت و بیماریزایی را دارد.
در دماهای پایینتر از ۱۵ درجه، سرعت پیشرفت بیماری کاهش مییابد ولی قارچ همچنان زنده میماند.
2. رطوبت و آبیاری
رطوبت خاک متوسط تا پایین همراه با دمای بالا شرایط ایدهآل برای قارچ ایجاد میکند.
آبیاری بیش از حد یا خاکهای با زهکشی ضعیف، بهویژه در اوایل فصل، احتمال آلودگی را افزایش میدهد.
3. نوع خاک
خاکهای سنگین و رسی با تهویه کم بیشتر مستعد شیوع بیماری هستند.
pH خنثی تا کمی قلیایی (حدود ۶٫۵ تا ۸) مناسبتر برای فعالیت قارچ است.
4. وجود میزبان یا بقایای آلوده
کشت مداوم نخود یا وجود بقایای آلوده در خاک باعث تجمع و افزایش جمعیت قارچ میشود.
5. زخمهای ریشه
زخمهای ایجادشده توسط آفات خاکزی یا کارهای مکانیکی (شخم، وجین) ورود قارچ را تسهیل میکنند.
علائم بیماری
علائم بسته به زمان آلودگی، شدت بیماری و مرحله رشدی گیاه کمی متفاوت است، اما بهطور کلی میتوان آنها را در دو بخش اصلی دید:
1. علائم روی بخش هوایی گیاه
زردی برگها از برگهای پایینی شروع شده و به سمت بالا پیش میرود.
پژمردگی یکطرفه در اوایل بیماری (نیمه چپ یا راست بوته) و سپس درگیری کل گیاه.
برگهای پایینی خشک و شکننده میشوند.
گیاه رشد متوقفشده و در نهایت بهطور کامل خشک میشود.
2. علائم روی ساقه و ریشه
در برش عرضی طوقه و ساقه نزدیک سطح خاک، تغییر رنگ آوندها به قهوهای تا قهوهای تیره دیده میشود.
پوسیدگی ریشههای جانبی و کاهش حجم ریشه.
گاهی بخش داخلی ساقه رنگ قرمز مایل به قهوهای پیدا میکند که نشانه وجود قارچ در آوندهاست.
3. نکات تشخیصی مهم
بر خلاف خشکی فیزیولوژیک یا کمآبی، در این بیماری حتی با آبیاری کامل هم گیاه دوباره شاداب نمیشود.
وجود تغییر رنگ آوندی در برش ساقه یک علامت کلیدی برای تشخیص است.
