«پوسیدگی ریشه و طوقه درختان؛ عامل، علائم و روشهای پیشگیری»
معرفی کلی بیماری
پوسیدگی ریشه و طوقه یکی از بیماریهای مهم و خسارتزای درختان میوه و غیرمثمر است که در اثر حمله قارچها و در برخی موارد قارچمانندها به بافتهای ریشه و بخش پایینی تنه (طوقه) ایجاد میشود. این بیماری معمولاً در شرایط رطوبت بالای خاک، زهکش نامناسب و آسیبهای مکانیکی به طوقه یا ریشه شدت میگیرد. عامل بیماری با نفوذ به بافتهای گیاه باعث تخریب سیستم ریشه، اختلال در جذب آب و مواد غذایی و در نهایت ضعف یا مرگ درخت میشود. پوسیدگی ریشه و طوقه میتواند بهصورت تدریجی و مزمن یا بهصورت ناگهانی و حاد بروز کند و در بسیاری از باغها به کاهش شدید عملکرد و خشکیدگی درختان منجر شود.
عامل بیماری
پوسیدگی ریشه و طوقه معمولاً توسط گروهی از قارچها و شبهقارچها ایجاد میشود که در خاک زندگی میکنند و بهعنوان عوامل بیماریزای خاکزاد شناخته میشوند. مهمترین آنها عبارتاند از:
.Phytophthora spp (شبهقارچهای آبدوست عامل پوسیدگی طوقه و ریشه)
Armillaria mellea (قارچ عامل پوسیدگی سفید ریشه)
Rosellinia necatrix (عامل پوسیدگی سفید پنبهای)
.Fusarium spp (قارچ عامل پوسیدگی قهوهای ریشه)
Rhizoctonia solani و .Pythium spp (عوامل پوسیدگی ریشه و گیاهچه)
چرخه زندگی
این عوامل معمولاً بهصورت اسپور مقاوم، اسکلروت یا میسلیوم در خاک و بقایای گیاهی باقی میمانند.
در شرایط مساعد مانند رطوبت بالای خاک، دمای معتدل تا گرم، و تهویه ضعیف، اسپورها جوانه زده و میسلیوم فعال تولید میشود.
عامل بیماری از طریق زخمهای طوقه، بریدگی ریشهها، یا منافذ طبیعی ریشه وارد بافت گیاه میشود.
قارچ یا شبهقارچ با گسترش در بافت چوبی و پوستی، جریان آب و مواد غذایی را مختل میکند.
در ادامه، علائم ضعف، زردی برگها، ریزش زودرس و در نهایت خشکیدگی شاخهها و مرگ درخت دیده میشود.
عوامل بیماریزا میتوانند با انتقال خاک آلوده، آبیاری، ابزار باغی و حتی نهال آلوده به مناطق جدید گسترش پیدا کنند.
شرایط گسترش و عوامل تشدیدکننده پوسیدگی ریشه و طوقه درختان
پوسیدگی ریشه و طوقه یک بیماری خاکزاد و رطوبتدوست است و شدت آن به شرایط محیطی، مدیریت باغ و وضعیت گیاه بستگی زیادی دارد. مهمترین عوامل مؤثر در گسترش این بیماری عبارتاند از:
۱. رطوبت بالای خاک
آبیاری بیشازحد یا آبیاری سنگین بدون فاصله مناسب باعث اشباع خاک و کاهش اکسیژن در ناحیه ریشه میشود.
شرایط بیهوازی رشد قارچها و شبهقارچهای عامل پوسیدگی را تسهیل میکند، بهویژه در گونههای آبدوست مانند Phytophthora.
۲. زهکش نامناسب خاک
باغهایی با خاک سنگین رسی یا زمینهای دارای شیب کم و آبماندگی، بیشترین آسیب را میبینند.
۳. دمای خاک
بسیاری از عوامل بیماری در دمای ۲۰ تا ۳۰ درجه سانتیگراد بیشترین فعالیت را دارند.
در مناطق گرم و مرطوب، بیماری میتواند بهسرعت گسترش پیدا کند.
۴. خاک آلوده و نهالهای بیمار
انتقال خاک یا نهال آلوده به زمین جدید، مهمترین راه گسترش اولیه بیماری در باغ تازه احداث است.
۵. آسیبهای مکانیکی به طوقه یا ریشه
صدمات ناشی از بیلزنی، هرس نامناسب یا جوندگان میتواند راه ورود پاتوژنها را باز کند.
۶. تغذیه نامتعادل گیاه
کمبود یا بیشبود عناصر غذایی، بهویژه پتاسیم و کلسیم، مقاومت طبیعی درخت را کاهش میدهد.
۷. آبیاری با آب آلوده
استفاده از آب رودخانه یا کانال آلوده به اسپور قارچها میتواند منبع اصلی آلودگی باشد.
علائم پوسیدگی ریشه و طوقه درختان
شناخت علائم این بیماری بسیار مهم است، چون در مراحل اولیه میتوان با اقدامات مدیریتی جلوی خسارت شدید را گرفت. علائم را میتوان به دو دسته: علائم هوایی و علائم زیرزمینی تقسیم کرد.
۱. علائم هوایی (برگ، شاخه و تنه)
زردی و رنگپریدگی برگها
معمولاً از پایین تاج درخت شروع میشود و به تدریج به سمت بالا پیش میرود.
کوچک شدن و ریزش زودرس برگها
حتی در فصل رشد و قبل از پاییز اتفاق میافتد.
خشکیدگی سرشاخهها
در مراحل پیشرفته، شاخهها از انتها خشک میشوند.
ضعف عمومی و کاهش رشد سالانه
میانگرهها کوتاه میشوند و برگها کمحجمتر از حالت طبیعیاند.
پژمردگی در روزهای گرم
درخت حتی با وجود رطوبت کافی در خاک، دچار پژمردگی موقتی یا دائمی میشود.
۲. علائم طوقه و تنه
تغییر رنگ پوست طوقه
پوست ناحیه آلوده تیره، خیس و گاهی همراه با ترشح صمغ (در درختان هستهدار) میشود.
ترکخوردگی و جدا شدن پوست
با پیشرفت بیماری، پوست از چوب جدا میشود و بافتهای مرده به رنگ قهوهای یا سیاه در میآیند.
۳. علائم ریشه
پوسیدگی و نرمشدن بافت ریشهها
ریشههای ظریف ابتدا قهوهای و سپس سیاه و شکننده میشوند.
بوی نامطبوع
در پوسیدگیهای پیشرفته، بوی ترشیدگی یا تعفن از ریشهها به مشام میرسد.
کاهش حجم ریشه فعال
با کندن خاک اطراف درخت، تعداد ریشههای سفید و سالم بسیار کم دیده میشود.
نکته مهم تشخیص
در بسیاری از موارد، پوسیدگی ریشه و طوقه ممکن است با کمبود عناصر غذایی یا تنش خشکی اشتباه گرفته شود. تشخیص قطعی با بررسی ناحیه طوقه و ریشه و مشاهده تغییر رنگ و پوسیدگی امکانپذیر است.
کنترل و مدیریت پوسیدگی ریشه و طوقه درختان
مدیریت این بیماری باید ترکیبی باشد و شامل پیشگیری، بهبود شرایط خاک، کنترل بیولوژیک و در موارد لازم، درمان شیمیایی باشد. چون بیماری خاکزاد است، حذف کامل آن دشوار است، اما میتوان خسارت را به حداقل رساند.
۱. پیشگیری قبل از احداث باغ
انتخاب زمین با زهکش مناسب
از کشت در خاکهای سنگین رسی یا اراضی با آبماندگی خودداری کنید.
استفاده از نهال سالم و گواهیشده
نهالها باید عاری از هرگونه پوسیدگی ریشه و طوقه باشند.
ضدعفونی گودال کاشت
قبل از کاشت، گودال را با قارچکشهای مناسب (مثل متالاکسیل یا فوزتیل آلومینیوم) یا با بخار آب و ضدعفونیکنندههای زیستی ضدعفونی کنید.
۲. مدیریت در باغهای آلوده
بهبود زهکش خاک
ایجاد جوی و پشته، اضافه کردن مواد آلی و ماسه برای بهبود تهویه خاک.
تنظیم آبیاری
از آبیاری سنگین و ماندابی پرهیز کنید. آبیاری بهصورت تناوبی و بر اساس نیاز واقعی گیاه انجام شود.
حذف بخشهای آلوده
پوست و بافتهای پوسیده طوقه را تا رسیدن به بافت سالم جدا کنید و سپس با محلول بردوفیکس یا خمیر قارچکش مسی پوشش دهید.
ضدعفونی ابزار باغی
قیچی، اره و بیل را پس از هر استفاده با محلولهای ضدعفونیکننده (مثل الکل ۷۰٪ یا هیپوکلریت سدیم) تمیز کنید.
۳. استفاده از عوامل بیولوژیک
قارچهای مفید مانند .Trichoderma spp
این قارچها با تولید آنزیمهای تجزیهکننده دیواره قارچهای بیماریزا، از رشد آنها جلوگیری میکنند.
مصرف بهصورت پودری در پای نهال یا همراه آب آبیاری توصیه میشود.