ویروئید موزاییک نهان هلو (Peach Latent Mosaic Viroid – PLMVd): تهدید خاموش باغهای هستهدار»
معرفی بیماری
ویروئید موزاییک نهان هلو (Peach Latent Mosaic Viroid – PLMVd) یکی از مهمترین ویروئیدهای آلودهکننده درختان هلو و سایر درختان میوه هستهدار است. این عامل بیماریزا برخلاف ویروسها، هیچگونه پروتئین یا پوشش پروتئینی ندارد و تنها از یک رشته RNA حلقوی کوچک (حدود 337 نوکلئوتید) تشکیل شده است.
این ویروئید نخستین بار در فرانسه شناسایی شد و امروزه در بسیاری از مناطق تولید هلو در جهان، از جمله ایران، گزارش شده است. نام «نهان» (Latent) به این دلیل به کار میرود که بسیاری از درختان آلوده ممکن است بدون علائم مشخص ظاهری باقی بمانند، اما به تدریج عملکرد و کیفیت میوه کاهش مییابد.
اهمیت این بیماری در این است که میتواند موجب ایجاد الگوهای موزاییکی روی برگها، تغییر رنگ، بدشکلی و کاهش رشد درخت شود. از آنجا که ویروئید فاقد کپسید است، از طریق بذور و بهویژه پیوندک بهسرعت گسترش مییابد و کنترل آن در باغهای آلوده بسیار دشوار است.
عامل بیماری
عامل بیماری ویروئید موزاییک نهان هلو (Peach Latent Mosaic Viroid – PLMVd) است.
ماهیت عامل:
PLMVd یک مولکول RNA تکرشتهای حلقوی کوچک بدون کپسید یا پوشش پروتئینی است. طول آن حدود 337 نوکلئوتید بوده و به خانواده Avsunviroidae تعلق دارد. این ویروئید قادر است به صورت مستقل در کلروپلاست سلولهای گیاهی تکثیر شود.
ویژگیهای زیستی:
فاقد ژن یا پروتئین است و برای همانندسازی از آنزیمهای میزبان استفاده میکند.
تکثیر آن از طریق RNA وابسته به RNA پلیمراز کلروپلاست میزبان انجام میشود.
دارای توانایی ایجاد ریبوزیمهای خود-برشدهنده (self-cleaving ribozymes) است که نقش مهمی در چرخه همانندسازی دارند.
دامنه میزبانی:
مهمترین میزبان این ویروئید درخت هلو (Prunus persica) است،ابتدا تصور بر اين بود که اين ويروئید فقط محدود
به هلو و مشتقات آن می شود ولی، بعدا مشخص شد ساير درختان هسته دار و گلابی، سیب، به، انبه
و انگور نیز جزو میزبان هاي اين ويروئید به شمار میروند.
ویژگی مهم بیماریزایی:
یکی از چالشهای این ویروئید، توانایی ایجاد آلودگی نهفته (Latent infection) است؛ یعنی گیاه آلوده ممکن است برای مدت طولانی بدون علائم واضح باقی بماند، اما همچنان منبعی برای گسترش بیماری در باغ به شمار میرود.
چرخه بیماری و نحوه گسترش
1. ورود و تکثیر در گیاه
ویروئید PLMVd از طریق پیوندک، ابزار آلوده یا بذر وارد گیاه میشود.
پس از ورود، در کلروپلاست سلولهای گیاهی جایگزین شده و همانندسازی میکند.
تکثیر ویروئید به کمک آنزیمهای میزبان، بهویژه RNA پلیمراز وابسته به DNA کلروپلاستی صورت میگیرد.
2. فرآیند همانندسازی (Replication)
ویروئید با مکانیزم حلقه-چکش (hammerhead ribozyme mechanism) همانندسازی میشود.
RNA ویروئید پس از تکثیر به صورت رشتههای طولانی ساخته میشود و سپس بهوسیله ریبوزیمهای درونی خود بریده و دوباره حلقوی میشود.
3. گسترش درونگیاهی (Systemic movement)
پس از تکثیر، ویروئید از طریق آوندهای آبکش به بخشهای مختلف گیاه منتقل میشود.
این گسترش سیستمیک باعث میشود برگها، گلها و میوهها درگیر شوند.
4. انتقال بین گیاهان (Spread between plants)
پیوندک و نهالهای آلوده: مهمترین راه انتشار در باغها.
ابزار هرس و باغبانی آلوده: در صورت ضدعفونی نشدن میتواند باعث انتقال ویروئید شود.
بذر: انتقال از طریق بذر گزارش شده اما اهمیت کمتری نسبت به پیوند دارد.
حشرات ناقل: تا کنون ناقل حشرهای اختصاصی برای این ویروئید تأیید نشده است.
5. پایداری و نهفتگی
در بسیاری از موارد، درختان آلوده برای مدت طولانی بدون علائم ظاهری میمانند (Latent infection).
در شرایط استرس (مانند دمای بالا یا خشکی)، علائم آشکار میشود و خسارت جدیتری به محصول وارد میگردد.
علائم بیماری و تشخیص از سایر مشکلات
1. علائم روی برگها
موزاییک و لکههای رنگی: الگوهای روشن و تیره رنگی روی برگها شبیه به موزاییک ایجاد میشود.
کوچک شدن برگها (Leaf dwarfing) و بدشکلی برگها در برخی واریتهها مشاهده میشود.
برگها ممکن است ناهموار یا چروکیده شوند.
2. علائم روی میوه و شاخهها
میوهها ممکن است کوچکتر از حد طبیعی باشند و کیفیت آنها کاهش یابد.
گاهی شاخهها نخودی شکل یا کوتاه و خمیده رشد میکنند.
ø;