معرفی:
ویروئید لکهزرد مو (GYSVd) یکی از مهمترین ویروئیدهای آلودهکنندهی تاک انگور است که در بسیاری از مناطق انگورخیز جهان گزارش شده است. این ویروئید متعلق به جنس Apscaviroid از خانواده Pospiviroidae میباشد.
GYSVd نخستین بار در ایتالیا توصیف شد و تاکنون در کشورهای مختلفی از جمله فرانسه، اسپانیا، یونان، ایران، ژاپن و استرالیا مشاهده شده است. ویروئید به تنهایی یا همراه با سایر ویروئیدها (مثل Hop stunt viroid) میتواند عوارض شدیدی روی تاک ایجاد کند.
این ویروئید یک مولکول RNA تکرشتهای حلقوی کوچک (حدود 367 نوکلئوتید) است که فاقد پوشش پروتئینی بوده و تنها با دخالت در تنظیم ژنهای گیاه، سبب بروز اختلالات فیزیولوژیک میشود.
آلودگی به ویروئید لکهزرد مو معمولاً منجر به ظهور لکههای زرد رنگ پراکنده روی برگها و کاهش کیفیت و کمیت محصول میشود. شدت علائم بسته به رقم، شرایط محیطی و همابتلایی با سایر ویروسها یا ویروئیدها متفاوت است.
عامل بیماری:
عامل بیماری یک ویروئید است به نام Grapevine yellow speckle viroid (GYSVd) که در جنس Apscaviroid و خانواده Pospiviroidae قرار دارد. این ویروئید یک RNA تکرشتهای حلقوی کوچک به طول حدود ۳۶۷ نوکلئوتید است و فاقد کپسید یا پوشش پروتئینی میباشد.
ویروئیدها بر خلاف ویروسها پروتئین کد نمیکنند و بیماریزایی آنها ناشی از تداخل در تنظیم بیان ژنهای گیاه میزبان و برهم زدن مسیرهای RNAi است.
چرخه و نحوه گسترش:
ویروئید در سلولهای تاک تکثیر شده و در کلروپلاستها یا هسته (بسته به گونه ویروئید) تکثیر میشود.
انتقال ویروئید عمدتاً از طریق قلمه و تکثیر رویشی تاکها صورت میگیرد، زیرا تاکها معمولاً به روشهای غیرجنسی تکثیر میشوند.
ابزار کشاورزی آلوده (قیچی هرس، چاقوی پیوند و …) نیز در انتقال نقش مهمی دارد.
انتقال مکانیکی از طریق تماس شیره گیاهی بین گیاهان مجاور امکانپذیر است.
ویروئید میتواند مدت طولانی در گیاه میزبان بدون بروز علائم شدید باقی بماند و در شرایط خاص (تنش محیطی یا همابتلایی با سایر ویروسها/ویروئیدها) علائم نمایانتر شود.
چرخه بقا و انتشار آن وابسته به بقای گیاه میزبان (تاک) است و برخلاف ویروسها ناقل حشرهای شناختهشدهای برای آن گزارش نشده است.
علائم بیماری ویروئید لکهزرد مو (Grapevine yellow speckle viroid – GYSVd)
آلودگی به ویروئید لکهزرد مو معمولاً در برگهای تاک آشکار میشود و شدت آن بسته به رقم انگور، شرایط اقلیمی و حضور همزمان سایر ویروسها یا ویروئیدها متفاوت است. مهمترین نشانهها عبارتند از:
🔹 برگها
ظهور لکههای کوچک و پراکنده زردرنگ (speckles) بین رگبرگها.
زردی به صورت نقطهای و نامنظم روی پهنک برگ، بدون الگوی مشخص.
در برخی موارد، زردی به تدریج گسترش یافته و باعث کلروز نسبی برگ میشود.
برگهای آلوده ممکن است اندکی کوچکتر و نازکتر شوند.
🔹 بوته تاک
کاهش رشد رویشی و ضعیف شدن شاخهها.
حساسیت بیشتر بوتههای آلوده به تنشهای محیطی (گرما، خشکی).
🔹 خوشه و میوه
کاهش کیفیت و کمیت خوشههای انگور در درازمدت.
در آلودگیهای شدید، ریزتر شدن حبهها و کاهش یکنواختی در رسیدن آنها.
🔹 ویژگی خاص علائم
لکههای زرد ایجادشده توسط این ویروئید معمولاً نقاط کوچک و پراکنده هستند، در حالی که در برخی ویروسها یا کمبود عناصر غذایی (مثل آهن یا منیزیم) زردی به صورت یکنواخت یا در امتداد رگبرگها دیده میشود.
گاهی علائم خفیف بوده و فقط در شرایط استرس (مثلاً گرمای تابستان) شدت مییابد.
جدول مقایسه علائم ویروئید GYSVd و کمبود عناصر غذایی در تاک
کنترل و مدیریت ویروئید لکهزرد مو (Grapevine yellow speckle viroid – GYSVd)
با توجه به اینکه ویروئیدها هیچ درمان شیمیایی یا سم اختصاصی ندارند، راهبردهای مدیریت بیشتر بر پیشگیری و حذف منابع آلودگی متمرکز است:
🔹 ۱. استفاده از نهال و قلمه سالم
مهمترین راه کنترل، استفاده از مواد تکثیری عاری از ویروئید است.
تولید نهال در مراکز معتبر و تحت گواهی سلامت (Virus-free / Viroid-free) بسیار ضروری است.
🔹 ۲. حذف و امحاء بوتههای آلوده
تاکهای آلوده منبع دائمی ویروئید هستند.
در صورت مشاهده بوتههای دارای علائم مشخص، باید حذف و سوزانده شوند تا از انتقال به تاکهای سالم جلوگیری شود.
🔹 ۳. ضدعفونی ابزار باغبانی
قیچی هرس، چاقوی پیوند و سایر ابزار میتوانند ویروئید را منتقل کنند.
باید پس از هر استفاده با محلولهایی مثل هیپوکلریت سدیم ۱۰٪ یا الکل ۷۰٪ ضدعفونی شوند.
🔹 ۴. پرهیز از تکثیر رویشی از بوتههای مشکوک
قلمهگیری از تاکهای آلوده، عامل اصلی انتشار بیماری در باغهاست.
باید همیشه قلمهها از بوتههای تأییدشده و سالم گرفته شوند.
🔹 ۵. استفاده از روشهای بهنژادی و بیوتکنولوژی
میکروپیوند (Micrografting) و کشت مریستم میتواند برای حذف ویروئید از ارقام ارزشمند استفاده شود.
این روشها در مراکز تحقیقاتی و بانکهای ژرمپلاسم کاربرد دارند.
🔹 ۶. پایش و مراقبت مداوم
تاکستانها باید به طور مرتب پایش شوند تا علائم احتمالی ویروئید در مراحل اولیه شناسایی و کنترل شوند.
آزمایشهای مولکولی (RT-PCR یا Hybridization) بهترین روش برای تشخیص زودهنگام هستند.
