هورمون جیبرلین (Gibberellin)

🔬 معرفی هورمون جیبرلین

هورمون‌های جیبرلین (که با علامت GA شناخته می‌شوند) گروهی از ترکیبات شیمیایی طبیعی هستند که در ابتدا از قارچی به نام *Gibberella fujikuroi* جدا شدند. این هورمون‌ها در قسمت‌های مختلف گیاه ساخته می‌شوند، به‌ویژه در بذرهای جوان، برگ‌ها، ریشه‌ها و میوه‌ها. تا به امروز بیش از ۱۳۰ نوع جیبرلین شناسایی شده‌اند، ولی تعداد کمی از آن‌ها در گیاهان فعال زیستی دارند؛ از جمله GA1، GA3 و GA4.

🌱 نقش‌ها و عملکردهای جیبرلین در گیاه

1. تحریک رشد ساقه: جیبرلین ها باعث افزایش تقسیم و طویل شدن سلول های ناحیه میان گره ای (internode) می شوند که به رشد طولی ساقه کمک می کند. این هورمون در غلات مانند برنج باعث بلند شدن بیش از حد گیاه می شود.

2. شکستن خواب بذر (Dormancy Breaking): از بین بردن خواب بذر و تحریک جوانه‌زنی در بذور سخت‌جوانه‌زن مانند کاهو یا برخی درختان.

3. تحریک گلدهی: کمک به گلدهی در گیاهان نوری-حساس حتی در شرایط نوری غیرمطلوب.

4. افزایش رشد میوه: تحریک رشد میوه و تشکیل میوه بدون لقاح (پارتنوکارپی) مانند انگور بی‌دانه.

5. تسریع رشد برگ و ریشه: مفید در غلظت‌های پایین، ولی ممکن است در غلظت‌های بالا اثر منفی داشته باشد.

🧪 منابع تولید و سنتز

جیبرلین‌ها هم در داخل گیاه تولید می‌شوند و هم می‌توانند به صورت مصنوعی ساخته و به گیاه اسپری شوند.

منابع طبیعی تولید جیبرلین هادر گیاهان

1. اندام های گیاهی فعال در سنتز جیبرلین

• جوانه های انتهایی ساقه (Apical Buds): از اصلی ترین مکان های تولید جیبرلین هستند.

• برگ های جوان: به ویژه برگ هایی که در حال رشد هستند.

• دانه های در حال نمو (Developing Seeds ): به خصوص در گیاهانت تک لپه ای و دو لپه ای

• مناطق مریستمی (Meristemic Tissues): نظیر مریستم های رأسی و میان گره ها

منابع میکروبی و قارچی جیبرلین ها

   1.قارچ Gibberella fujikuroi

• این قارچ از خانواده Fusarium است و نخستین بار از آن جیبرلین کشف شد.

• عامل بیماری بلاست ژاپنی برنج است که باعث رشد غیر طبیعی و طویل شدن بیش از حد ساقه برنج می شود.

• از این قارچ برای تولید صنعتی جیبرلین ها (به ویژه GA3) استفاده می شود.

   2. میکروارگانیسم های دیگر

• برخی از باکتری ها و قارچ های مفید خاکزی نیز قابلیت تولید جیبرلین دارند، به ویژه در شرایط همزیستی با ریشه گیاه

مسیر بیوسنتز جیبرلین ها در گیاه

جیبرلین ها از طریق مسیر ترپنوئیدها (ترپن ها) در گیاه ساخته می شوند:

مراحل سنتز:

1. آغاز با ترکیب ژرانیل ژرانیل دی فسفات (GGDP): پیش ساز بسیاری از هورمون های گیاهی است.

2. تبدیل به ent– کائورین (ent- Kaurene): توسط آنزیم های ent-کائورن سینتاز.

3. تشکیل ent-کائورنوئیک اسید_ GA12_ جیبرلین های فعال (GA3, GA1 و GA4): این تبدیل ها در اندام های خاصی مثل پلاستیدها و شبکه آندوپلاسمی رخ می دهند.

بیشترین جیبرلین های فعال از مشتقات GA12 هستند. 

🌿 کاربردهای کشاورزی جیبرلین

• افزایش اندازه میوه در محصولات باغی مانند انگور و مرکبات

• تنظیم زمان گلدهی در گلخانه‌ها و باغ‌ها

• بهبود رشد رویشی و سبزینگی گیاه

• شکستن خواب بذرها و تحریک جوانه‌زنی

• کنترل و هدایت رشد ساقه‌ها در برنامه‌های به‌نژادی

⚠️ علائم کمبود یا نبود جیبرلین

• کوتاه ماندن گیاه و کاهش رشد میان‌گره‌ها

• تأخیر یا عدم جوانه‌زنی بذرها

• کاهش اندازه میوه

• عدم گلدهی در گونه‌های حساس

❗ملاحظات مهم

مصرف بیش‌ازحد جیبرلین ممکن است موجب رشد بیش‌ازحد ساقه و کاهش استحکام آن شود. دوز و زمان مصرف مناسب برای هر گیاه بسیار مهم است و بهتر است تحت نظر کارشناس زراعی استفاده شود.