«شانکر قارچی شاخه انگور؛ علائم، عوامل و راهکارهای کنترل برای افزایش عمر تاکستان»

مقدمه مقاله:

شانکر قارچی شاخه انگور یکی از بیماری‌های مهم و خسارت‌زای تاکستان‌ها است که در بسیاری از مناطق انگورخیز جهان، از جمله ایران، مشاهده می‌شود. این بیماری با ایجاد زخم‌ها و ترک‌های تیره‌رنگ روی شاخه‌ها و تنه، باعث اختلال در جریان شیره گیاهی، ضعف بوته، کاهش کیفیت و کمیت خوشه‌ها و حتی مرگ کامل بوته در سال‌های پیشرفته می‌شود. شانکر قارچی معمولاً در اثر ورود عوامل قارچی به بافت‌های آسیب‌دیده، زخم‌های هرس یا صدمات مکانیکی ایجاد می‌گردد و گسترش آن با شرایط آب‌وهوایی مرطوب و بارندگی‌های مکرر تشدید می‌شود. آگاهی از نشانه‌ها، روش‌های پیشگیری و کنترل این بیماری، برای حفظ سلامت تاکستان و افزایش طول عمر اقتصادی بوته‌ها ضروری است.

عامل بیماری

شانکر قارچی شاخه انگور معمولاً توسط گروهی از قارچ‌های بیماری‌زا ایجاد می‌شود که مهم‌ترین آن‌ها شامل گونه‌هایی از جنس‌های Botryosphaeria، Phomopsis، Eutypa و Diplodia هستند.
هر یک از این قارچ‌ها با مکانیزم خاص خود وارد بافت‌های گیاهی شده و باعث ایجاد زخم‌های خشک، ترک‌خورده و تیره روی شاخه‌ها و تنه می‌شوند.

.Botryosphaeria spp: عامل شایع شانکر سیاه که در بسیاری از تاکستان‌ها یافت می‌شود و باعث خشکیدگی تدریجی شاخه‌ها می‌گردد.

Phomopsis viticola: علاوه بر ایجاد شانکر، در بهار می‌تواند سبب لکه‌برگی و آسیب به خوشه‌ها شود.

Eutypa lata: عامل بیماری «شانکر Eutypa» که با ترشح سموم ثانویه، رشد شاخه‌های جوان را متوقف کرده و موجب کوتولگی برگ‌ها می‌شود.

Diplodia seriata: یکی از عوامل شانکر با پیشرفت سریع که می‌تواند در مدت کوتاهی بخش زیادی از تاک را از بین ببرد.

این قارچ‌ها غالباً از طریق زخم‌های هرس، ترک‌های ناشی از سرمازدگی، یا آسیب مکانیکی به شاخه‌ها و تنه نفوذ می‌کنند. اسپورهای آن‌ها توسط باران، باد، ابزار آلوده و حتی حشرات منتقل می‌شوند و در شرایط رطوبت بالا و دمای معتدل، جوانه‌زنی و آلودگی با سرعت بیشتری رخ می‌دهد.

چرخه بیماری و شرایط گسترش شانکر قارچی شاخه انگور

شانکر قارچی شاخه انگور به طور عمده از طریق اسپورهای تولید شده توسط قارچ‌ها منتشر می‌شود. این اسپورها در فصل بهار و پاییز، به‌ویژه هنگام بارندگی و رطوبت بالا، آزاد شده و به شاخه‌ها و تنه‌های زخمی یا آسیب‌دیده می‌چسبند.

چرخه بیماری:

پس از چسبیدن اسپور به سطح گیاه، در حضور رطوبت کافی، اسپور جوانه زده و میسلیوم قارچ وارد بافت چوبی شاخه می‌شود. قارچ به تدریج در بافت چوبی رشد کرده و باعث نکروز و مرگ سلول‌های گیاهی می‌گردد. با پیشرفت بیماری، زخم‌ها به صورت شکاف‌های عمیق و تاریک در شاخه‌ها نمایان می‌شوند. در مراحل بعدی، قارچ تولید ساختارهای تولید مثلی (مثل اسپورانژیا و پیکنید) می‌کند که اسپورهای جدید را در محیط آزاد می‌سازند و چرخه بیماری را تکرار می‌کنند.

شرایط گسترش:

بیماری در مناطق با رطوبت نسبی بالا، بارندگی مکرر و دمای معتدل (۱۵ تا ۲۵ درجه سانتی‌گراد) بیشتر گسترش می‌یابد. باد و باران، نقش مهمی در انتقال اسپورها دارند و همچنین زخم‌های تازه ناشی از هرس یا آسیب‌های محیطی شرایط مناسبی برای نفوذ قارچ فراهم می‌کنند.

نکته مهم: در شرایط خشکی و دمای بالا، سرعت پیشرفت بیماری کاهش می‌یابد، ولی قارچ‌ها می‌توانند در بافت‌های مرده شاخه به صورت نهفته زنده بمانند و در شرایط مساعد مجدداً فعال شوند.

علائم شانکر قارچی شاخه انگور

1. زخم‌ها و شانکرهای روی شاخه‌ها:

مهم‌ترین نشانه بیماری، ایجاد زخم‌های نامنظم، خاکستری تا قهوه‌ای تیره یا سیاه روی شاخه‌ها و تنه است.

این زخم‌ها معمولاً با لبه‌های نامنظم و ترک‌خورده همراه هستند و گاهی اوقات با ترشح صمغ یا شیره تیره رنگ دیده می‌شوند.

در اطراف شانکر، پوست شاخه ممکن است به صورت خشک و ترک خورده شود و بافت چوبی زیرین قهوه‌ای یا سیاه رنگ دیده می‌شود.

2. خشکیدگی تدریجی شاخه‌ها و برگ‌ها:

شاخه‌های آلوده به تدریج خشک می‌شوند و برگ‌های روی آن‌ها زرد یا قهوه‌ای شده و می‌ریزند.

در مراحل پیشرفته، شاخه‌ها به صورت کاملاً خشک و شکننده درمی‌آیند و ممکن است از بوته جدا شوند.

3. کوتولگی و پژمردگی شاخه‌های جوان:

در برخی موارد، مخصوصاً در شانکرهای ناشی از قارچ Eutypa، شاخه‌های جوان کوتاه و بدشکل رشد می‌کنند و برگ‌ها دچار پژمردگی و تغییر رنگ می‌شوند.

4. تأثیر بر کیفیت محصول:

بیماری باعث کاهش رشد و فعالیت تاک شده و به مرور باعث کاهش کیفیت و کمیت خوشه‌های انگور می‌شود.

5. علائم جانبی:

در مواردی ممکن است ترشح مایع صمغی تیره رنگ از زخم‌ها دیده شود که نشان‌دهنده پاسخ دفاعی گیاه است.

یماری‌ها و عوامل مشابه

1. مشاهده علائم ظاهری

وجود زخم‌ها و شانکرهای مشخص با لبه‌های نامنظم و رنگ تیره روی شاخه‌ها و تنه، به‌خصوص همراه با ترک‌خوردگی و خشکی پوست شاخه‌ها، نشانه بارز شانکر قارچی است.

خشکیدگی تدریجی شاخه‌ها و پژمردگی برگ‌ها همراه با کاهش رشد شاخه‌های جوان نیز از علائم مهم این بیماری است.

2. افتراق از سایر بیماری‌ها و عوامل

خشکیدگی سرشاخه‌ها به علت تنش‌های آبی یا سرمازدگی: معمولاً بدون وجود زخم یا شانکر مشخص است و برگ‌ها به صورت کلی زرد و خشک می‌شوند.

عوامل فیزیولوژیکی مانند کمبود مواد غذایی یا سموم: علائم بیشتر روی برگ‌ها دیده می‌شود و زخم و شانکر روی شاخه‌ها ایجاد نمی‌شود.

بیماری‌های باکتریایی مثل شانکر باکتریایی: ممکن است زخم‌هایی ایجاد شود اما اغلب با ترشح صمغ فراوان، بوی بد و سرعت پیشرفت بالاتر همراه است.

سایر بیماری‌های قارچی مثل سفیدک پودری یا پوسیدگی‌های ریشه: این بیماری‌ها علائم متفاوتی دارند و زخم‌های شانکر روی شاخه‌ها ندارند.

3. آزمایش‌های آزمایشگاهی

نمونه‌برداری از بافت‌های آلوده و کشت قارچ روی محیط کشت اختصاصی می‌تواند نوع عامل بیماری را به دقت مشخص کند.

روش‌های مولکولی مانند PCR برای تشخیص دقیق گونه‌های قارچی نیز کاربرد دارد.

4. مشاهده دوره زمانی بروز علائم

شانکر قارچی معمولاً در فصول بارانی و مرطوب شدت می‌گیرد و علائم به تدریج گسترش می‌یابد، در حالی که سایر مشکلات ممکن است ناگهانی یا پراکنده باشند.

روش‌های کنترل و مدیریت شانکر قارچی شاخه انگور

1. هندسه زراعی و پیشگیری:

انتخاب رقم مقاوم: در صورت امکان از ارقام انگور با مقاومت نسبی به شانکر قارچی استفاده کنید.

اصلاح تراکم بوته‌ها: با رعایت فاصله مناسب بین بوته‌ها و هرس صحیح، تهویه هوای تاکستان را بهبود داده و رطوبت را کاهش دهید.

حذف شاخه‌های آلوده: شاخه‌ها و بخش‌های آلوده را به موقع و به صورت کامل هرس کنید و ضایعات را از مزرعه خارج کرده و بسوزانید.

2. مدیریت هرس:

هرس باید در فصل خشک و ترجیحاً زمانی انجام شود که شرایط رطوبتی کم باشد تا از نفوذ قارچ‌ها جلوگیری شود.

پس از هرس، زخم‌های ایجاد شده را با پوشش‌های ضدعفونی کننده مانند چسب باغبانی یا ترکیبات مسی بپوشانید تا ورود قارچ محدود شود.

3. استفاده از قارچ‌کش‌ها:

کاربرد قارچ‌کش‌های توصیه شده مانند ترکیبات مسی (مانند بردو، اکسی کلرور مس) قبل و بعد از هرس می‌تواند به کاهش جمعیت قارچ‌ها کمک کند.

سمپاشی‌ها باید به طور منظم و طبق دستورالعمل‌های کارشناسی انجام شود، به ویژه در فصول مرطوب و هنگام ظهور علائم اولیه.

4. کنترل شرایط محیطی:

جلوگیری از ایجاد زخم‌های مکانیکی ناشی از باد، تگرگ یا عملیات کشاورزی نامناسب که می‌تواند محل ورود قارچ باشد.

مدیریت مناسب آبیاری به گونه‌ای که از رطوبت زیاد در محیط اطراف شاخه‌ها جلوگیری شود.

5. نظارت و پایش منظم:

بازدیدهای دوره‌ای از تاکستان جهت شناسایی زودهنگام علائم و اقدام به موقع برای کنترل بیماری ضروری است.

6. اقدامات مکمل:

استفاده از کودهای مناسب و تقویت‌کننده گیاه برای افزایش مقاومت طبیعی بوته‌ها.

کاهش تنش‌های محیطی مثل سرمازدگی که موجب ضعف بوته و آسیب‌پذیری آن در برابر بیماری‌ها می‌شود.

با اجرای منظم و ترکیبی این روش‌ها می‌توان به طور مؤثر شانکر قارچی شاخه انگور را مدیریت کرد و خسارت‌های ناشی از آن را به حداقل رساند.