«سفیدک سطحی گندم و جو؛ بیماری قارچی مهم با اثرات مخرب بر عملکرد محصول»

معرفی بیماری سفیدک سطحی گندم و جو

سفیدک سطحی یکی از بیماری‌های قارچی شایع و مهم در مزارع گندم و جو است که در بسیاری از مناطق دنیا، از جمله ایران، خسارات اقتصادی قابل توجهی به بار می‌آورد. این بیماری معمولاً در مناطقی با رطوبت نسبی بالا و دمای معتدل شیوع بیشتری دارد و باعث کاهش سطح فتوسنتز، تضعیف بوته‌ها و در نهایت کاهش عملکرد و کیفیت دانه می‌شود. عامل بیماری، قارچی به نام Blumeria graminis است که به‌صورت تخصصی روی غلات مختلف فعالیت می‌کند (برای گندم و جو زیرگونه‌های متفاوتی دارد). این قارچ به‌صورت پودری سفیدرنگ روی برگ‌ها، ساقه‌ها و گاهی خوشه‌ها ظاهر می‌شود و از طریق کلروپلاست‌های گیاه میزبان تغذیه می‌کند. سفیدک سطحی به‌ویژه در مراحل اولیه رشد گیاه (از پنجه‌زنی تا خوشه‌دهی) تأثیر زیادی دارد و در صورت عدم کنترل، می‌تواند منجر به کاهش وزن هزار دانه، کوتاهی بوته و حتی ریزش برگ‌ها شود.

عامل بیماری سفیدک سطحی گندم و جو

عامل بیماری قارچی به نام Blumeria graminis است که از گروه قارچ‌های Ascomycota و راسته Erysiphales می‌باشد. این قارچ، به‌صورت زیرگونه (forma specialis) مخصوص هر میزبان شناخته می‌شود:

Blumeria graminis f.sp. tritici: عامل سفیدک سطحی گندم

Blumeria graminis f.sp. hordei: عامل سفیدک سطحی جو

این قارچ اکتوفیت است؛ یعنی رشد میسلیوم‌های آن روی سطح برگ اتفاق می‌افتد و با هاستوریا (ساختارهای مکنده) به داخل سلول‌های اپیدرمی نفوذ می‌کند تا مواد غذایی را جذب کند.

چرخه زیستی قارچ

Blumeria graminis در طول سال به دو صورت می‌تواند بقا یابد:

1. به‌صورت میسلیوم زنده و کنیدی روی بقایای گیاهی یا میزبان‌های زنده در زمستان (مهم‌ترین منبع آلودگی اولیه در مناطق گرم‌تر)

2. به‌صورت آسکوکارپ (کلیستوتسیوم) در شرایط خاص که تولید آسکوسپور می‌کند و نقش کمتری در آلودگی اولیه دارد.

در بهار یا اوایل پاییز، کنیدی‌ها توسط باد پراکنده شده و به برگ‌های سالم می‌رسند. در صورت مناسب بودن شرایط (رطوبت نسبی بالا و دمای حدود ۱۵ تا ۲۵ درجه سانتی‌گراد)، جوانه زده و قارچ را روی گیاه گسترش می‌دهند.

نحوه انتقال و بیماری‌زایی

انتقال بیماری بیشتر از طریق باد و در فاصله‌های دور صورت می‌گیرد. کنیدی‌ها سبک هستند و به‌راحتی در مزرعه و حتی بین مزارع مختلف جابجا می‌شوند.

قارچ روی سطح برگ رشد می‌کند و توسط هاستوریا وارد سلول‌های سطحی می‌شود.

با تخریب سلول‌ها و مصرف مواد فتوسنتزی، باعث کاهش رشد و سبزینگی برگ‌ها و اختلال در فتوسنتز می‌شود.

علائم بیماری سفیدک سطحی

1. ایجاد لکه‌های سفید تا خاکستری رنگ پودری روی سطح برگ، غلاف برگ و گاهی خوشه (ظاهر پودری، شبیه آرد پاشیده‌شده)

2. با پیشرفت بیماری، این لکه‌ها به هم پیوسته و برگ‌ها زرد و خشک می‌شوند.

3. در برخی موارد، در سطح زیرین برگ‌ها رنگ ارغوانی تا قهوه‌ای دیده می‌شود.

4. در مراحل شدید، کاهش سطح فتوسنتزی، کوتاهی بوته، کاهش وزن دانه و عملکرد دیده می‌شود.

شرایط گسترش و عوامل مؤثر در شیوع بیماری سفیدک سطحی

بیماری سفیدک سطحی معمولاً در شرایط خاص اقلیمی و زراعی به‌سرعت گسترش پیدا می‌کند. مهم‌ترین عوامل مؤثر عبارت‌اند از:

۱. دما و رطوبت

دمای مناسب برای رشد قارچ حدود ۱۵ تا ۲۵ درجه سانتی‌گراد است.

رطوبت نسبی بالای ۷۰٪ (به‌ویژه شبنم شبانه یا رطوبت صبحگاهی) موجب افزایش جوانه‌زنی کنیدی‌ها می‌شود.

برخلاف بسیاری از بیماری‌های قارچی، سفیدک سطحی نیازی به آب آزاد برای جوانه‌زنی ندارد.

۲. تراکم بیش از حد بوته‌ها

کشت متراکم باعث کاهش تهویه بین گیاهان و افزایش رطوبت موضعی می‌شود که شرایط را برای رشد قارچ فراهم می‌کند.

۳. مصرف زیاد کودهای ازته

مصرف زیاد کود نیتروژن (به‌ویژه به‌صورت سرک) منجر به افزایش رشد شاخ و برگ نرم و آبدار می‌شود که به‌شدت مستعد آلودگی به سفیدک سطحی هستند.

۴. ارقام حساس

کاشت ارقام حساس و بدون مقاومت ژنتیکی، ریسک گسترش سریع بیماری را افزایش می‌دهد.

۵. وجود منابع آلودگی در اطراف مزرعه

مزارع مجاور آلوده، بقایای گیاهی آلوده به قارچ، یا حضور گیاهان میزبان خودرو می‌توانند به‌عنوان منبع آلودگی اولیه عمل کنند.

۶. کشت‌های مداوم بدون تناوب زراعی

کشت پی‌درپی گندم یا جو در یک زمین، باعث افزایش ذخایر قارچ در خاک و بقایای گیاهی شده و بیماری را پایدار می‌کند.

راه‌های کنترل و مدیریت بیماری سفیدک سطحی گندم و جو

کنترل مؤثر بیماری سفیدک سطحی نیازمند استفاده از روش‌های تلفیقی (IPM – مدیریت تلفیقی آفات) است که شامل روش‌های زراعی، مقاوم‌سازی گیاه، و کنترل شیمیایی می‌باشد:

۱. کنترل زراعی

کاشت ارقام مقاوم: استفاده از ارقام گندم و جو با مقاومت ژنتیکی به سفیدک سطحی، مؤثرترین روش کاهش بیماری است.

تناوب زراعی: چرخش محصولات غیر میزبان مانند حبوبات یا ذرت به کاهش ذخایر قارچ در زمین کمک می‌کند.

تهویه مناسب بوته‌ها: رعایت فاصله کاشت مناسب برای کاهش رطوبت موضعی و بهبود تهویه در بین بوته‌ها.

مدیریت کوددهی: خودداری از مصرف بی‌رویه کودهای ازته و تنظیم کوددهی بر اساس نیاز واقعی گیاه.

حذف بقایای گیاهی آلوده: جمع‌آوری و سوزاندن یا دفن بقایای گیاهی آلوده به قارچ به کاهش منابع آلودگی کمک می‌کند.

آبیاری مناسب: اجتناب از آبیاری بیش از حد که منجر به افزایش رطوبت موضعی شود.

۲. کنترل شیمیایی

استفاده از قارچ‌کش‌ها: در صورت شدت آلودگی و شرایط مساعد بیماری، استفاده از قارچ‌کش‌های سیستمیک و تماسی مانند تری‌فلوکسستروبین، میکلوکسی‌استروبین، تیوفانات‌متیل و مانکوزب توصیه می‌شود.

زمان مناسب سمپاشی: بهترین زمان سمپاشی هنگام ظهور اولین علائم بیماری یا قبل از شرایط مساعد گسترش قارچ است.

تکرار سمپاشی: در صورت نیاز و با توجه به شدت آلودگی، سمپاشی دوم بعد از ۱۰-۱۴ روز انجام شود.

۳. کنترل بیولوژیک و محیطی (در حال تحقیق)

استفاده از قارچ‌ها یا باکتری‌های کنترل‌کننده طبیعی که می‌توانند رشد سفیدک را مهار کنند (مطالعات در حال پیشرفت است).

بهبود شرایط خاک و تقویت سلامت عمومی گیاه جهت افزایش مقاومت طبیعی.

نکات مهم:

کنترل تلفیقی که شامل روش‌های زراعی، انتخاب ارقام مقاوم و کاربرد به موقع قارچ‌کش‌ها باشد، بهترین نتیجه را می‌دهد.

مصرف قارچ‌کش‌ها باید با دقت و بر اساس توصیه کارشناسان انجام شود تا از مقاومت قارچ جلوگیری شود.

توجه به شرایط آب و هوایی و پایش مزرعه برای تصمیم‌گیری به موقع ضروری است.