زنگ زرد یا زنگ نواری گندم (Stripe Rust): تهدیدی پنهان برای عملکرد مزارع گندم
معرفی بیماری:
زنگ زرد یا زنگ نواری گندم که با نام علمی Puccinia striiformis f. sp. tritici شناخته میشود، یکی از مهمترین بیماریهای قارچی در مزارع گندم بهویژه در مناطق خنک و مرطوب است. این بیماری با ایجاد نوارهای زرد رنگ از پُوستولهای قارچی روی برگها شناخته میشود و بهشدت بر فتوسنتز و در نتیجه عملکرد محصول تأثیر میگذارد. زنگ زرد، بهویژه در مراحل رشد رویشی تا گلدهی گیاه، میتواند باعث کاهش شدید عملکرد، افت کیفیت دانه و حتی خشکشدن کامل برگها شود. انتشار سریع، نیاز به مدیریت دقیق و تغییرپذیری زیاد نژادهای قارچ از ویژگیهای مهم این بیماری است.
عامل بیماری زنگ زرد گندم (Pathogen)
عامل بیماری زنگ زرد گندم قارچی است به نام:
🔬 Puccinia striiformis f. sp. tritici
این قارچ متعلق به راسته Pucciniales و خانواده Pucciniaceae است و بهصورت اجباری (obligate parasite) روی گندم زندگی میکند، به این معنا که فقط روی گیاه زنده میتواند زنده بماند و تکثیر شود.
ویژگیهای مهم عامل بیماری:
این قارچ دارای تخصص میزبانی بالا است، یعنی نژادهای مختلف آن فقط برخی از ژنوتیپهای گندم را آلوده میکنند.
دارای توانایی بالای تغییر ژنتیکی و ایجاد نژادهای جدید است، بهطوری که در برخی سالها شاهد ظهور نژادهای جدیدی هستیم که ارقام مقاوم قبلی را نیز آلوده میکنند.
دارای چرخه غیرکامل (macrocyclic) است، ولی در بیشتر مناطق دنیا (از جمله ایران)، مراحل جنسی آن دیده نمیشود و عمدتاً بهصورت غیرجنسی (با اوریدیوسپورها) گسترش مییابد.
شرایط گسترش و اپیدمی بیماری (Epidemiology & Favorable Conditions)
زنگ زرد گندم معمولاً در مناطق خنک و مرطوب رایج است و شرایط زیر باعث گسترش آن میشود:
✅ دما:
دمای مناسب برای جوانهزنی اسپورها: ۲ تا ۱۵ درجه سانتیگراد (بهینه: ۱۰ تا ۱۲ درجه)
دمای مناسب برای رشد و توسعه بیماری: ۱۰ تا ۲۰ درجه سانتیگراد
(به همین دلیل در اوایل بهار و پاییز شدت بیماری بیشتر است)
✅ رطوبت:
رطوبت نسبی بالا (بیش از ۹۰٪) یا وجود شبنم یا مه صبحگاهی برای حداقل ۶ تا ۸ ساعت برای جوانهزنی اسپورها ضروری است.
بارشهای متوالی یا آبیاری سنگین شبهنگام میتواند بیماری را تشدید کند.
✅ باد:
اسپورهای زردرنگ (اوریدیوسپورها) خیلی سبک هستند و بهراحتی با باد جابهجا میشوند، حتی تا صدها کیلومتر. بنابراین باد، نقش اصلی در انتقال منطقهای بیماری دارد.
✅ میزبانهای پایدار:
حضور گندمهای خودرو یا داوطلب (Volunteer Wheat) یا علفهای هرز نزدیک مزارع، بهویژه در زمستان، میتواند بهعنوان میزبان اولیه قارچ عمل کند و باعث بقای آن تا فصل رشد بعدی شود.
علائم بیماری زنگ زرد گندم
علائم اولیه این بیماری معمولاً روی برگها ظاهر میشود، اما در موارد شدید میتواند ساقه و خوشه را نیز درگیر کند. مشخصه اصلی زنگ زرد، نوارهایی طولی از پُوستولهای زرد یا نارنجی مایل به زرد روی سطح فوقانی برگ است. این نوارها موازی با رگبرگها هستند و به همین دلیل به آن «زنگ نواری» یا «Stripe Rust» میگویند. در شرایط مساعد، لکهها میتوانند بهسرعت گسترش یافته و تمام سطح برگ را بپوشانند که در نهایت باعث خشکشدن برگ و کاهش شدید فتوسنتز میشود.
