بیماری پاخوره گندم (Take-all disease of wheat)
معرفی:
بیماری پاخوره گندم یکی از مهمترین بیماریهای ریشهای غلات بهویژه گندم است که توسط قارچ Gaeumannomyces graminis var. tritici ایجاد میشود. این بیماری بهطور عمده در مزارعی که کشت مداوم گندم یا سایر غلات انجام میشود، شیوع بالاتری دارد. قارچ عامل بیماری به ریشه و طوقه حمله کرده و باعث پوسیدگی، ضعف شدید بوتهها و در نهایت کاهش عملکرد میشود. پاخوره به دلیل ماهیت خاکزاد بودن، مدیریت و کنترل سختی دارد و بهعنوان یکی از عوامل اصلی کاهش عملکرد گندم در جهان شناخته میشود.
عامل بیماری پاخوره گندم
عامل بیماری پاخوره گندم قارچ خاکزاد Gaeumannomyces graminis var. tritici است که از رده Ascomycota میباشد. این قارچ در خاک و بقایای گیاهی باقی مانده و بهعنوان یک پاتوژن تخصصی غلات عمل میکند. دامنه میزبانی آن شامل گندم، جو، چاودار و برخی علفهای هرز گرامینه است.
این قارچ بهصورت میسلیومهای تیرهرنگ روی سطح ریشه و طوقه ظاهر میشود و بهدلیل رنگ سیاه براق و ایجاد ریسههای تیره (مشابه تار عنکبوت)، معمولاً علائم ریشهها قابلتشخیص هستند.
چرخه زندگی قارچ
1. بقای قارچ در خاک:
قارچ بهصورت میسلیوم و ساختارهای مقاوم روی بقایای گیاهی آلوده در خاک باقی میماند.
2. شروع آلودگی:
با کشت مجدد گندم یا گیاهان میزبان دیگر، ریشههای جوان گیاه توسط میسلیومهای قارچ آلوده میشوند.
3. پیشروی بیماری:
قارچ در طول فصل رشد در ریشهها و طوقه حرکت کرده و موجب پوسیدگی و سیاه شدن بافتها میشود. این فرایند با شرایط رطوبتی مناسب خاک و دمای ملایم تسریع میگردد.
4. انتشار در مزرعه:
قارچ خاکزاد بوده و انتشار آن بیشتر از طریق جابهجایی خاک آلوده، بقایای گیاهی و آب آبیاری صورت میگیرد.
5. تداوم بیماری:
پس از برداشت محصول، عامل بیماری روی ریشهها و بقایای گیاهی در خاک زنده مانده و سال بعد موجب آلودگی مجدد میشود، بهویژه در مزارعی که تناوب زراعی رعایت نمیشود.
شرایط گسترش بیماری پاخوره گندم
خاک آلوده: بیماری پاخوره در خاکهایی که سابقه کشت مداوم گندم یا سایر غلات دارند، شدت بیشتری دارد.
رطوبت خاک: رطوبت بالای خاک (بهویژه در اثر بارندگی یا آبیاری سنگین) شرایط مطلوبی برای رشد قارچ فراهم میکند.
دما: دمای معتدل (۱۵ تا ۲۰ درجه سانتیگراد) بهترین شرایط برای توسعه بیماری است. در دماهای خیلی بالا یا خیلی پایین شدت بیماری کمتر میشود.
pH خاک: قارچ عامل بیماری در خاکهای خنثی تا قلیایی (pH حدود ۶.۵ تا ۸) فعالیت بیشتری دارد. به همین دلیل در خاکهای آهکی شدت بیماری بالاتر است.
مدیریت مزرعه: کشت پیاپی غلات (گندم، جو، چاودار) بدون تناوب با گیاهان غیرمیزبان باعث تجمع عامل بیماری و افزایش شدت آن میشود.
علائم بیماری پاخوره گندم
1. در مزرعه:
بوتههای آلوده بهصورت تکهای در مزرعه زرد شده و کوتاهقد میشوند.
در مراحل پیشرفته، مزرعه حالت لکهلکه و نامنظم به خود میگیرد.
2. روی بوته:
زردی و پژمردگی برگها، کاهش رشد و ضعف عمومی گیاه.
خوشهها کوچکتر شده و دانهها اغلب چروکیده و سبک وزن هستند.
3. روی ریشه و طوقه:
ریشهها و طوقه به رنگ سیاه و براق در میآیند (علائم شاخص پاخوره).
سیستم ریشهای به شدت پوسیده و شکننده میشود.
ریسههای سیاهرنگ قارچ روی سطح ریشه قابل مشاهده هستند.
