بیماری ویروسی پیچیدگی برگ گوجهفرنگی (Tomato Leaf Curl Virus – ToLCV)
معرفی:
بیماری پیچیدگی برگ گوجهفرنگی یکی از مهمترین بیماریهای ویروسی در مناطق گرم و نیمهگرمسیری است که بهوسیله ویروسهای گروه Begomovirus ایجاد میشود. این بیماری با علائمی مانند پیچیدگی، بدشکلی و زردی برگها شناخته میشود و اغلب باعث توقف رشد بوته، کاهش گلدهی و در نهایت افت شدید عملکرد محصول میگردد. انتقال بیماری عمدتاً توسط سفیدبالک (Bemisia tabaci) انجام میشود که ناقل اصلی این ویروس به شمار میرود. در صورت طغیان سفیدبالک، خسارت بیماری میتواند تا نابودی کامل مزرعه گوجهفرنگی پیش برود.
عامل بیماری و چرخه زندگی ویروس پیچیدگی برگ گوجهفرنگی
عامل بیماری
ویروس: عامل اصلی بیماری، گروهی از ویروسها به نام Begomovirus از خانواده Geminiviridae هستند.
این ویروسها دارای DNA تکرشتهای حلقوی هستند که در هسته سلولهای گیاهی تکثیر میشوند.
انواع مختلفی از ویروس پیچیدگی برگ گوجهفرنگی وجود دارد، مانند:
Tomato Leaf Curl New Delhi Virus (ToLCNDV)
Tomato Leaf Curl Gujarat Virus (ToLCGV)
Tomato Leaf Curl Bangalore Virus (ToLCBV)
که بسته به منطقه جغرافیایی متفاوتاند.
ناقل
ناقل اصلی بیماری سفیدبالک (Bemisia tabaci) است.
انتقال ویروس توسط سفیدبالک بهصورت پایدار-چرخشی (Persistent-circulative) انجام میشود:
ویروس وارد بدن سفیدبالک میشود، از دستگاه گوارش عبور میکند، وارد همولنف شده و سپس به غدد بزاقی منتقل میشود.
ویروس در بدن حشره تکثیر نمیشود ولی تا مدت طولانی (چندین روز) قابل انتقال باقی میماند.
تخم یا لارو سفیدبالک ویروس را منتقل نمیکند (انتقال عمودی وجود ندارد).
چرخه زندگی و گسترش
1. سفیدبالکهای آلوده روی یک بوته بیمار ویروس را دریافت میکنند (حدود ۱۵ تا ۳۰ دقیقه تغذیه کافی است).
2. پس از یک دوره نهفتگی (۱۲ تا ۲۴ ساعت)، سفیدبالک قادر به انتقال ویروس میشود.
3. با پرواز سفیدبالک و نشستن روی بوتههای سالم، ویروس از طریق بزاق وارد سلولهای گیاهی میشود.
4. ویروس در هسته سلول تکثیر شده و به سایر بخشهای گیاه (برگ، ساقه، گل) گسترش مییابد.
5. تداوم حضور سفیدبالک باعث اپیدمی و گسترش وسیع بیماری در مزرعه میشود.
شرایط گسترش بیماری پیچیدگی برگ گوجهفرنگی
شدت و گسترش بیماری به چند عامل کلیدی وابسته است که مهمترین آنها جمعیت سفیدبالک و شرایط محیطی مناسب برای فعالیت این آفت است.
۱. شرایط محیطی
دما: دمای معتدل تا گرم (۲۵ تا ۳۵ درجه سانتیگراد) بهترین شرایط برای فعالیت سفیدبالک و گسترش ویروس است.
رطوبت: رطوبت نسبی بالا (۶۰–۷۰٪) همراه با گرما، تکثیر سفیدبالک و انتقال ویروس را تسریع میکند.
نور و سایه: کشت گوجهفرنگی در مناطق پرنور و متراکم، جمعیت سفیدبالک را افزایش میدهد.
۲. عوامل زراعی
تراکم کاشت زیاد → موجب افزایش رطوبت در بین بوتهها و پناه مناسب برای سفیدبالک میشود.
وجود علفهای هرز میزبان (مانند تاجریزی و گیاهان خانواده بادمجانیان) → بهعنوان مخزن ویروس عمل کرده و منبع اولیه آلودگی هستند.
کاشتهای پیاپی و مداوم گوجهفرنگی در یک منطقه → باعث باقی ماندن ویروس و ناقل در محیط میشود.
انتقال نشاء آلوده از خزانه به مزرعه → یکی از راههای مهم ورود ویروس به زمینهای جدید است.
۳. نقش ناقل (سفیدبالک)
افزایش جمعیت سفیدبالک در فصلهای گرم (بهویژه اواخر بهار و تابستان) اوج آلودگی را رقم میزند.
باد میتواند سفیدبالکها را بین مزارع منتقل کند و اپیدمی سریع ایجاد شود.
روشهای تشخیص و افتراق بیماری پیچیدگی برگ گوجهفرنگی از سایر عوامل
از آنجا که علائم پیچیدگی برگ (Leaf Curl) میتواند با مشکلات غیر ویروسی یا بیماریهای دیگر اشتباه گرفته شود، شناخت افتراقی اهمیت زیادی دارد.
۱. افتراق از کمبود عناصر غذایی
کمبود نیتروژن: باعث زردی عمومی و کاهش رشد میشود، اما پیچیدگی برگ ندارد.
کمبود پتاسیم: حاشیه برگها میسوزد و قهوهای میشود، در حالیکه در ToLCV برگها بیشتر پیچیده و کوچک میشوند.
کمبود کلسیم یا بور: منجر به بدشکلی برگ و ریزش گل میشود، اما الگوی زردی و rosetting خاص ویروس وجود ندارد.