بیماری موزائیک خیار (Cucumber mosaic virus – CMV): عامل اختلال رشد و کاهش محصول کدو و خیار»
معرفی:
ویروس موزاییک خیار (CMV) یکی از شایعترین ویروسهای گیاهی است که بیش از ۱۲۰۰ گونه میزبان از خانوادههای مختلف گیاهی، از جمله کدو، خیار، خربزه و گوجهفرنگی را آلوده میکند. این ویروس موجب ایجاد موزاییک رنگی برگها، بدشکلی اندامهای گیاهی، کاهش رشد و کاهش کیفیت و کمیت محصول میشود. CMV عمدتاً از طریق شتهها منتقل میشود و میتواند به سرعت در مزرعه گسترش یابد، بهویژه در شرایط آب و هوایی معتدل و مرطوب.
عامل بیماری ویروس موزاییک خیار
عامل بیماری، ویروس موزاییک خیار (Cucumber mosaic virus – CMV) است که از خانواده Bromoviridae و جنس Cucumovirus میباشد. این ویروس RNA دار و تک رشتهای است و بسته به سویه، شدت بیماری و علائم در گیاهان مختلف متفاوت است. CMV موجب اختلال در فتوسنتز، رشد و نمو گیاه و تشکیل میوههای ناقص یا بدشکل میشود.
چرخه زندگی ویروس
1. ورود ویروس به گیاه:
ویروس معمولاً از طریق شتهها (بهویژه Aphis gossypii و Myzus persicae) منتقل میشود و پس از مکیدن شیره گیاه آلوده، به گیاه سالم منتقل میشود. همچنین ابزارهای آلوده و تماس فیزیکی میتواند عامل انتقال باشد.
2. تکثیر ویروس:
پس از ورود به سلولهای گیاهی، RNA ویروس تکثیر شده و پروتئینهای ویروسی ساخته میشوند. این امر باعث انتشار ویروس در سلولها و بافتهای گیاه میشود.
3. گسترش ویروس در گیاه:
ویروس از طریق سیستم آوندی (آوند چوبی و آبکش) به سایر اندامها منتقل میشود و علائم موزاییکی، لکههای زرد یا سبز روشن و بدشکلی برگها ظاهر میشوند.
4. انتقال به گیاهان جدید:
شتهها با تغذیه از شیره گیاه آلوده، ویروس را به گیاهان سالم منتقل میکنند. ویروس همچنین میتواند از طریق بذر در برخی گونهها منتقل شود، هرچند این مسیر کمتر شایع است.
گسترش ویروس موزاییک خیار (CMV)
ویروس موزاییک کدو به سرعت در مزرعه و بین مزارع گسترش مییابد. عوامل اصلی گسترش عبارتند از:
1. شتهها (آفات ناقل):
شایعترین روش انتقال CMV توسط شتهها مانند Aphis gossypii و Myzus persicae است.
شتهها ویروس را بهصورت غیردائم (non-persistent) منتقل میکنند؛ یعنی شته پس از مکیدن شیره گیاه آلوده، فقط برای مدت کوتاهی قادر به انتقال ویروس است.
2. گیاهان میزبان وحشی و علفهای هرز:
گیاهان آلوده در اطراف مزارع میتوانند منبع ویروس باشند و شتهها آنها را به گیاهان کشتشده منتقل کنند.
3. بذر آلوده:
در برخی گونهها (مثل خیار)، ویروس میتواند از طریق بذر منتقل شود، هرچند این مسیر کمتر شایع است.
4. انتقال مکانیکی:
ابزارهای کشاورزی، دست انسان یا تماس بین گیاهان آلوده و سالم میتوانند باعث انتشار ویروس شوند.
5. شرایط آب و هوایی:
هوای معتدل تا گرم و وجود رطوبت متوسط، فعالیت شتهها و سرعت انتشار ویروس را افزایش میدهد.
علائم ویروس موزاییک خیار (CMV)
ویروس موزاییک کدو باعث ایجاد علائم متنوعی در گیاهان میزبان میشود که شدت و نوع آن بسته به گونه گیاه و سویه ویروس متفاوت است. از مهمترین علائم میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
1. موزاییک برگها (Mosaic patterns):
ایجاد لکههای سبز روشن و تیره بهصورت موزاییکی روی برگها.
رنگ سبز برگها غیر یکنواخت و کمرنگتر از حالت طبیعی است.
2. بدشکلی و چروکیدگی برگها:
برگها کوچک، پیچ خورده یا چروکیده میشوند.
حاشیه برگها ممکن است به سمت بالا یا پایین تاب بخورد.
3. لکههای زرد یا روشن روی برگها (Chlorotic spots):
گاهی به شکل نوارهای روشن یا لکههای پراکنده دیده میشوند.
4. اختلال در رشد گیاه:
کاهش رشد و نمو شاخهها و برگها.
گیاه کوتاهتر و ضعیفتر از حالت سالم میشود.
5. تأثیر روی میوهها:
میوهها ممکن است ناقص، کوچک یا بدشکل شوند.
کاهش کیفیت و کمیت محصول در مزرعه مشهود است.
6. علائم عمومی:
پژمردگی جزئی، کاهش فتوسنتز و کاهش مقاومت گیاه به سایر عوامل بیماریزا.
