بیماری زنگ نخود و عدس: علائم، چرخه بیماری و روشهای موثر کنترل
مقدمه
بیماری زنگ نخود و عدس یکی از بیماریهای مهم قارچی است که باعث کاهش کیفیت و کمیت محصول میشود. این بیماری در مناطق معتدل و مرطوب شایعتر است و میتواند خسارت قابل توجهی به مزارع نخود و عدس وارد کند. شناخت علائم، چرخه بیماری و شرایط گسترش آن، گام مهمی در مدیریت و کنترل مؤثر این بیماری است.
عامل بیماری
عامل بیماری زنگ نخود و عدس، قارچی از جنس Uromyces یا Puccinia است که بسته به گونه قارچ، روی نخود یا عدس تأثیر میگذارد. این قارچها به صورت اسپورهای رنگی و گرد روی برگها و ساقهها ظاهر میشوند و باعث ایجاد زنگزدگی و پوسیدگی میشوند.
چرخه بیماری
قارچهای زنگ معمولاً دارای چرخه پیچیدهای هستند که شامل تولید اسپورهای مختلف (اسپوریها و اوئیدیها) و زمستانگذرانی در بقایای گیاهی میباشد. اسپورهای قارچ با باد یا آب منتقل شده و روی برگها و ساقههای گیاه میزبان جوان مستقر میشوند. در شرایط مناسب، قارچ رشد کرده و چرخه بیماری تکرار میشود.
شرایط گسترش بیماری زنگ نخود و عدس
1. دمای مناسب
قارچهای عامل زنگ نخود و عدس بهترین رشد و تکثیر را در دمای معتدل دارند. معمولاً دمای بین 15 تا 25 درجه سانتیگراد برای فعالیت قارچها بسیار مناسب است. در این بازه دمایی، سرعت جوانهزنی اسپورها و نفوذ به بافت گیاه میزبان افزایش مییابد. دماهای بسیار پایین یا بسیار بالا معمولاً رشد قارچ را محدود میکنند.
2. رطوبت و بارندگی
رطوبت بالا یکی از عوامل کلیدی در شیوع و گسترش این بیماری است. بارندگیهای مکرر و طولانی، شبنمهای پایدار و رطوبت بالای نسبی هوای مزرعه شرایط ایدهآلی برای جوانهزنی اسپورهای قارچ و ورود آن به بافت گیاه ایجاد میکند. معمولاً حداقل 6 تا 8 ساعت رطوبت سطح برگ برای تکمیل فرآیند عفونت لازم است.
3. باد و انتقال اسپورها
اسپورهای بیماری زنگ به کمک باد به مسافتهای طولانی منتقل میشوند. وزش بادهای ملایم تا متوسط باعث پراکنش سریعتر بیماری در مزارع میشود و بخصوص در فصول بارانی که رطوبت زیاد است، این پراکنش شدیدتر است.
4. بقایای گیاهی آلوده
قارچهای زنگ قادرند در بقایای گیاهی آلوده (مانند ساقه و برگهای خشک شده) زمستانگذرانی کنند. این بقایا به عنوان منبع اولیه آلودگی برای دوره بعدی کشت عمل میکنند و در بهار یا شروع فصل رشد، اسپورهای تازه تولید میکنند.
5. تراکم کشت و تهویه مزرعه
تراکم زیاد بوتهها و کاشت در فواصل کم باعث میشود رطوبت بین بوتهها بالا رفته و هوا کمتر جریان پیدا کند. این شرایط موجب افزایش مدت زمان باقی ماندن رطوبت روی برگها و ساقهها میشود که برای رشد قارچ بسیار مساعد است. تهویه ضعیف باعث افزایش احتمال شیوع بیماری میشود.
6. نوع و حساسیت رقم
برخی ارقام نخود و عدس نسبت به بیماری زنگ حساستر هستند و در حضور شرایط مساعد، بیماری به سرعت گسترش پیدا میکند. انتخاب ارقام مقاوم یا نیمهمقاوم میتواند شدت بیماری را کاهش دهد.
7. فاکتورهای زراعی و محیطی دیگر
آبیاری غرقابی و بیش از حد نیاز باعث ایجاد رطوبت بالا در خاک و محیط اطراف بوتهها میشود.
خاکهای سنگین و دارای زهکشی ضعیف میتوانند شرایط رطوبتی را برای قارچ فراهم کنند.
فصل کاشت و زمان برداشت هم روی شدت بیماری تأثیر دارد؛ کشتهایی که با فصلهای مرطوب و معتدل تداخل دارند، بیشتر در معرض خطر هستند.
علائم بیماری زنگ نخود و عدس
1. ظاهر شدن لکههای زنگزده روی برگها
اولین علامت بیماری، ظهور لکههای کوچک زرد یا نارنجی مایل به قرمز روی سطح فوقانی برگها است. این لکهها معمولاً گرد یا بیضی شکل هستند و به تدریج اندازهشان بزرگ میشود.
2. تشکیل پاپولهای زنگزده (پوروسپور) در پشت برگها
در پشت برگها و گاهی روی ساقهها، نقاط برجسته و گرد به رنگ نارنجی تا قهوهای روشن ظاهر میشود. این نقاط در واقع تودههای اسپور قارچ (پوروسپور) هستند که به شکل غبار زنگزده دیده میشوند و نام بیماری از همین جا آمده است.
3. زرد شدن و خشکی برگها
با پیشرفت بیماری، لکهها به هم میپیوندند و بخشهای وسیعی از برگ را درگیر میکنند. برگها زرد شده، خشکیده و در نهایت میریزند یا میمیرند. این موضوع باعث کاهش سطح فتوسنتز و تضعیف گیاه میشود.
4. تأثیر روی ساقه و غلافها
در برخی موارد، بیماری به ساقه و غلافها نیز سرایت میکند و نقاط زنگزده روی آنها ظاهر میشود که ممکن است باعث شکنندگی ساقه و کاهش استحکام گیاه شود.
5. کاهش رشد گیاه و کاهش عملکرد
گیاهان آلوده رشد ضعیفتری دارند، ساقهها باریک و کوتاه میشوند و تولید محصول کاهش مییابد. در موارد شدید، ممکن است بوتهها به طور کامل پژمرده و خشک شوند.
